Convivencia Escolar en Galicia
Plataforma integral que sintetiza a normativa, os procedementos, as ferramentas e os recursos para a xestión da convivencia nos centros educativos de Galicia, enmarcada na Estratexia Galega de Convivencia Escolar 2025.
Convivencia e Participación
Decreto do 8 de xaneiro
Sensibilizar, diagnosticar, concretar, avaliar
Mapa corrector con vía leve, común e conciliada
Tres piares fundamentais
Seguindo a Torrego e Monge (2021), tres soportes entrelazan o didáctico e o organizativo para xerar un cambio profundo na escola:
Modelo proactivo: a convivencia é un fin en si mesma. Xustiza restaurativa, reparación e reeducación fronte ao modelo punitivo.
Implicación de toda a comunidade educativa: alumnado, familias e profesorado na toma de decisións compartidas.
Deseño universal de aprendizaxe, equidade, respecto á diversidade e abordaxe integral das condutas.
Navegación rápida
O diagrama de fluxo para abordar conflitos e condutas desde un enfoque educativo integral.
Fases, diagnóstico, concreción anual, relación coas NOF/PAT/PAD e difusión.
Fases do expediente: conciliado vs. común, prazos, medidas provisionais e resolución.
Protocolo de prevención, detección e tratamento das situacións de acoso escolar.
Lexislación Vixente
A convivencia escolar en Galicia regúlase mediante un conxunto normativo que abrangue desde leis orgánicas estatais ata normativa autonómica específica.
Normativa Autonómica Principal
De convivencia e participación da comunidade educativa. É a norma marco que regula integramente a convivencia nos centros educativos de Galicia. Establece no seu artigo 10.1 que o proxecto educativo incluirá un plan de convivencia con actuacións preventivas, reeducadoras e correctoras.
Desenvolve a Lei 4/2011. Regula en detalle as condutas contrarias á convivencia (arts. 38 e 42), as medidas correctoras (arts. 39 e 43), o procedemento corrector (arts. 46-55), incluíndo o procedemento conciliado (art. 50) e o común (art. 52). O art. 47.2 é fundamental: obriga a ter en conta a idade, circunstancias persoais, familiares ou sociais.
Figura da Coordinadora de Benestar e Protección. Regula as funcións e a formación da persoa coordinadora de benestar nos centros educativos.
Plan Xeral de Atención á Diversidade (PXAD). Regula a atención á diversidade que se conecta directamente coa resposta ás condutas desde unha perspectiva inclusiva.
Normativa Estatal de Referencia
Lei Orgánica 2/2006, modificada pola L.O. 3/2020. Principios: dereitos da infancia, calidade educativa, equidade, flexibilidade e educación para a convivencia.
De protección integral á infancia e á adolescencia fronte á violencia. Obriga á creación da figura de coordinadora de benestar nos centros.
Complementaria da Lei 15/2022, integral para a igualdade de trato e non discriminación. Modificación do Código Penal.
Do 4 de abril, pola igualdade de trato e non discriminación de persoas LGTBI en Galicia.
Documentos Técnicos e Guías
- Orientacións sobre o Plan de Convivencia do Centro Educativo (Consellería, depósito legal C 2125-2017): manual base para sensibilización, diagnóstico, concreción anual, comisión, avaliación e difusión.
- Procedemento corrector de condutas aparentemente contrarias ás normas de convivencia (mapa v.2.0): diagrama de fluxo de decisións, prazos, comunicacións, vía conciliada e vía común.
- Guía para a abordaxe dos problemas de conduta no ámbito educativo (Marzo 2026)
- Guía para o desenvolvemento do Plan de Benestar Emocional
- Instrucións sobre acoso e ciberacoso
- Protocolo de absentismo escolar
- Abordaxe administrativa de condutas contrarias
- Modelos normalizados para procedementos
- ECA: Exploración, comprensión e abordaxe (Marzo 2026)
Tipos de Condutas
O Decreto 8/2015 clasifica as condutas contrarias á convivencia en dous tipos: condutas leves (art. 42) e condutas gravemente prexudiciais (art. 38).
Condutas contrarias ás normas de convivencia do centro que non revisten especial gravidade. As medidas correctoras son aplicadas polo profesorado, titor/a, xefatura de estudos ou dirección.
Condutas que supoñen un grave prexuízo para a convivencia. Requiren instrución de procedemento corrector (conciliado ou común) decidido pola dirección do centro.
A conduta como comunicación
A Guía de marzo 2026 propón un cambio de mirada fundamental: a conduta é complexa, multicausal e ten un propósito comunicativo.
🧠 PENSO
Pensamentos, interpretacións, crenzas do/da alumno/a sobre a situación.
❤️ SINTO
Emocións, afectos, estados emocionais que xeran a resposta.
✋ FAGO
A conduta observable, a acción visible. O que tradicionalmente se sanciona.
💬 DIGO
A expresión verbal, a comunicación da persoa: que di e como o di.
Erros máis frecuentes na abordaxe
Non sempre se interpreta correctamente o comportamento. As preguntas correctas son: que pode querer dicir este comportamento, cales son as razóns, que busca obter e cales son os detonantes.
É preciso comprender a singularidade de cada situación para adaptar a abordaxe educativa ás necesidades concretas.
A expectativa de que o alumnado se autorregule cando esa capacidade non está na súa zona de desenvolvemento leva ao fracaso repetido.
Construír un hábito novo require tempo, e máis cando hai unha necesidade adaptativa detrás. O alumnado precisa novas estratexias a través de experiencias cotiás.
Falar de responsabilidades compartidas, non de culpabilidade. O contorno sociofamiliar e o contexto escolar tamén deben terse en conta.
Na súa maioría son un xeito aprendido de resposta ou de comunicación. Separar a conduta da persoa é esencial.
Medidas Correctoras
As medidas correctoras están reguladas nos artigos 39 e 43 do Decreto 8/2015, diferenciadas segundo o tipo de conduta.
Condutas Leves (Art. 43)
| Medida | Quen aplica |
|---|---|
| a) Amonestación privada ou por escrito | Profesor/a → informa Xef. Estudos |
| b) Comparecencia ante Xefatura de Estudos | Profesor/a → informa Xef. Estudos |
| c) Realización de traballos específicos en horario lectivo | Profesor/a → informa Xef. Estudos |
| d) Traballos en horario non lectivo para mellora do centro | Titor/a / Xef. Estudos |
| e) Suspensión actividades extraescolares (ata 2 semanas) | Xef. Estudos / Director/a |
| f) Cambio de grupo (ata 1 semana) | Director/a |
| g) Suspensión asistencia a clases (ata 3 días) | Director/a |
| h) Suspensión asistencia ao centro (ata 3 días) | Director/a |
Condutas Graves (Art. 39)
| Medida | Quen aplica |
|---|---|
| a) Tarefas dentro ou fóra do horario lectivo | Director/a |
| b) Suspensión actividades extraescolares (2 semanas — 1 mes) | Director/a |
| c) Cambio de grupo | Director/a |
| d) Suspensión asistencia a clases (4 días — 2 semanas) | Director/a |
| e) Suspensión asistencia ao centro (4 días — 1 mes) | Director/a |
| f) Cambio de centro | Director/a |
As medidas correctoras poden ser suspendidas por compromiso educativo, o que permite substituír a sanción por un acordo educativo entre o centro, o/a alumno/a e a familia. É unha das ferramentas máis potentes para o cambio real.
Para a gradación das medidas téñense en conta circunstancias atenuantes (arrepentimento, reparación, colaboración) e agravantes (reincidencia, premeditación, abuso de superioridade).
Principios Básicos
Os principios que fundamentan a abordaxe da convivencia desde unha perspectiva educativa, alineados coa LOMLOE e a Estratexia Galega de Convivencia 2025.
Modelos de Convivencia
| Convivencia como Medio (Reactiva) | Convivencia como Fin (Positiva) |
|---|---|
| Reactiva, centrada no pasado | Proactiva, centrada no presente e futuro |
| Evitación do conflito | Provención: oportunidade de aprendizaxe |
| Perspectiva individual das condutas | Perspectiva ecolóxica, multicausal |
| A convivencia é un medio para obxectivos académicos | A convivencia é un obxectivo en si mesma |
| Relacións de dominio-submisión | Respecto mutuo e participación |
| Moral heterónoma | Moral autónoma |
| Xustiza punitiva: sanción e castigo | Xustiza restaurativa: reparación e reeducación |
| Centrada no/a infractor/a | Centrada nas relacións |
| Autoridade: imposición | Autoridade: construción baseada no respecto |
| Normas elaboradas pola autoridade | Normas consensuadas na comunidade |
| Excluínte | Inclusiva |
Enfoque Reactivo vs. Proactivo
| Enfoque Reactivo | Enfoque Proactivo |
|---|---|
| Segue aos problemas | Anticípase aos problemas |
| Intenta resolver o pasado | Intenta resolver o futuro |
| A orde é fin en si mesma | A orde é medio para a aprendizaxe |
| Conflitos = problema negativo | Conflitos = ocasión de aprendizaxe |
| «Merece un castigo» | Merece ser analizado para non volver ocorrer |
| A persoa rende contas polo castigo | A persoa rende contas pola responsabilización |
| Proceso con adversarios | Proceso cooperativo: diálogo e negociación |
| Conflitos contra a norma | Conflitos: benestar das persoas e da comunidade |
O Conflito como Oportunidade
«Eu gaño, ti perdes.» Relacións pouco importantes, obxectivos moi importantes. Desencadea condutas agresivas.
«Eu gaño, ti gañas.» Obxectivos e relacións moi importantes. Identifícanse intereses e chégase a consenso.
«Eu perdo, ti perdes.» Aínda recoñecendo o conflito, óptase por non afrontalo.
«Eu perdo, ti gañas.» Rexéitanse intereses propios. Pode confundirse co respecto ou a boa educación.
Provención vs. Prevención
Termo nomeado por J. Barton e recollido por Paco Cascón. A diferenza da prevención (centrada en evitar o conflito), a provención céntrase en adquirir recursos para saber afrontalo cando apareza. Emprega o conflito como ferramenta de aprendizaxe, estabelecendo:
- Unha explicación adecuada do conflito que inclúa a interpretación de problemas estruturais.
- A promoción de condicións para un clima de centro e aula que favorezan relacións cooperativas.
PEA — Procedemento Educativo de Acompañamento
O PEA é o procedemento educativo que acompaña o procedemento corrector, achegando significado educativo ás medidas correctoras e facilitando un cambio real na conduta.
Aparece unha situación de conflito ou conduta que require abordaxe. O profesorado espera, observa e decide o nivel de risco. Se é preciso, establece medidas de seguridade.
Si → Prepararse para a escoita e diálogo.
Non → Establecer medidas de seguridade e facilitar a corregulación emocional.
Conversas restaurativas, RRR (Recoñecer, Reconciliarse, Resolver) de disciplina positiva, diálogo restaurativo con fases estruturadas.
Si → Fin do procedemento, sen medida correctora.
Non → Valorar a posibilidade de avaliar a situación co ECA.
Conduta leve: Procedemento corrector para condutas leves (Art. 42-43).
Conduta grave: Procedemento corrector para condutas graves (Art. 38-39). Ver detalle →
Seguimento da medida correctora + acompañamento educativo. O seguimento é imprescindible para afianzar novas ferramentas e evitar a desvinculación do alumnado. Realizarase pola persoa con maior vínculo afectivo.
O Seguimento: aspecto clave
Nun prazo non superior a 3 días lectivos desde o inicio da medida:
- Estado emocional actual do/da alumno/a (como se sente)
- Opinión respecto á medida correctora (como a percibe)
- Visión sobre a conduta que motivou a medida
- Estado do traballo enviado: dificultades e necesidades
- Necesidades e propostas de cara á reincorporación
ECA — Exploración, Comprensión e Abordaxe
Ferramenta de análise multicausal para identificar os factores que inflúen na conduta do alumnado e deseñar propostas de abordaxe integrais. Documento actualizado en marzo de 2026.
Responsable: Profesorado
- Cohesión grupal: coidar papeis e responsabilidades entre alumnado
- Axustar expectativas para evitar o efecto Pigmalión negativo
- Humor como recurso para reconducir situacións e como anticipación
- Estratexias de comunicación: escoita activa, comunicación asertiva e non violenta
- Procedementos de xestión de conflitos en sesións de titoría
- Chamada de atención: breve, firme, sen réplica, sen ameazas, con proximidade
- Normas acordadas de xeito participativo
- «Tempo fóra» breve para descontextualizar e reflexionar
- Traballar autoconcepto, autoestima, autocontrol e autorresponsabilidade
- Retroalimentación con recoñecemento e valoración do éxito
- Partir dos coñecementos previos para aprendizaxes significativas
- Xestionar espazo físico e interpersoal
- Planificar experiencias de éxito
- Necesidades educativas identificadas e coñecidas polo equipo docente
- O profesorado transmite entusiasmo e curiosidade
- Traballo no mantemento da atención con metodoloxías variadas
- Análise dinámica de contidos, metodoloxía, avaliación e organización
Responsable: Profesorado / Titor-Titora
- A familia ten en conta e procura activamente a información do centro
- Asistencia a convocatorias de reunión e participación
- Solicita información e reunións cando precisa
- É accesible e responde ás comunicacións
- Posición da familia: defensa, ataque ou colaboración
- Estrutura familiar
- Tipo de crianza e estilo educativo (democrático, autoritario, permisivo, pasivo)
- Dinámica familiar: normas, rutinas, espazos compartidos
- Unificación de criterios co centro educativo
- Expectativas familiares sobre a educación
Identificar e comunicar risco ou sospeita de vulnerabilidade. Recursos dispoñibles:
- Formación en pautas educativas (Dpto. Orientación)
- Rede de apoio familiar e ANPA
- Escola de nais e pais
- Servizos sociais, educador/a familiar, CIM, centros de día
- Cruz Vermella, asociacións específicas (Down, TEA…)
- EOE, RAOGAL/UACO, servizo de menores
Responsable: Equipo Docente
- Edificio en bo estado, limpeza, equipamento adaptado
- Sen barreiras arquitectónicas, boa luz e ventilación
- Elementos decorativos reflicten momentos compartidos
- Recursos e materiais de doado acceso
- Entradas, saídas e cambios de clase organizados
- Procesos de autoavaliación no centro
- Participación e consenso como ferramentas de decisión
- Enfoque proactivo: adiantarse aos problemas
- Conflitos como ocasión de aprendizaxe
- Responsabilización con accións reparadoras
- Acollemento organizado e sistematizado
- Tolerancia cero á violencia
- Valoración da diversidade cultural e de xénero
- Sentido de pertenza para toda a comunidade
- Coordinación con servizos externos: sociais, sanitarios, ONG, clubs
Responsable: Departamento de Orientación
Explorar hiper e hiporreactividade en: oído, vista, olfacto, tacto, gusto, propiocepción e sistema vestibular.
Exemplo: un/ha alumno/a con hiperreactividade auditiva pode tapar os oídos, evitar espazos ruidosos, e mostrar condutas que se confunden con desobediencia.
Explorar nas actividades cotiás: nivel de autonomía (valía propia), capacidade de espera e tolerancia á frustración, capacidade de estar e realizar actividades da súa idade. No centro, na casa e fóra.
Explorar: nivel evolutivo, mentalización e desenvolvemento moral.
| Idade | Estadío moral |
|---|---|
| Ata 7-8 anos | Absolutismo, orientación ao castigo. Moral heterónoma. |
| 10-11 anos | Individualismo instrumental. Reciprocidade simple. |
| 12-13 anos | Moral da normativa interpersoal. Sentimentos e relacións. |
| A partir de 16 | Moral da coherencia e sistema social. Deberes e dereitos. |
| A partir de 22 | Moral dos dereitos humanos. |
Indicadores sociais: inmediatez, pouca idea de proceso, non aceptación de normas, temor á exclusión, idealización da infancia, urxencia na resolución de conflitos.
Factores de risco: rutinas non saudables (sono, alimentación), uso excesivo de redes/videoxogos/móbil, consumos e apostas.
Procedemento Corrector
Fluxo de actuación ante condutas aparentemente contrarias ás normas de convivencia, integrando a vía de condutas leves, a incoación de expediente, o procedemento común e o procedemento conciliado.
Ante calquera incidencia, valorar primeiro se hai indicios de delito ou falta penal. Se aparecen en calquera momento, notifícase ao Ministerio Fiscal/protección de menores e á Administración educativa. Se se inicia proceso penal, o centro suspende as actuacións mentres non se resolva.
O profesorado elabora o documento de comunicación. Se se considera oportuno, a dirección realiza averiguacións previas nun máximo de 2 días para decidir sobre a incoación; o conxunto de averiguacións e decisión non debe superar 3 días.
LeveConduta leve cometida hai menos dun mes: tipificación segundo art. 42 e medidas do art. 43. GraveConduta gravemente prexudicial cometida hai menos de catro meses: incoación de expediente.
A dirección incoa, nomea persoa instrutora e notifica ás persoas implicadas ou responsables legais e á Inspección Educativa. No acordo de incoación ou durante a tramitación pode adoptar medidas provisionais ata 3 días, comunicadas por escrito.
Se a conduta é susceptible de procedemento conciliado, a dirección ofrece esta vía por escrito e convoca as partes e a persoa instrutora a unha reunión no prazo de 2 días. As partes dispoñen de 1 día para aceptar por escrito. Se non aceptan todas, continúa a vía común.
Mediador/a, reunión, acordo escrito, cumprimento e arquivo.
Averiguacións, entrevistas, audiencia, proposta e resolución.
A resolución da dirección é inmediatamente executiva e pon fin á vía administrativa. Se hai cambio de centro, require solicitude á xefatura territorial. O alumnado ou familia pode solicitar revisión ante o consello escolar segundo o art. 54. Cabe suspensión de medidas por compromiso de convivencia cando proceda.
Identificar se a conduta encaixa no art. 42 e graduar a resposta tendo en conta circunstancias, danos a reparar, reiteración e finalidade educativa.
Amonestación, comparecencia, traballos específicos, tarefas de mellora do centro, suspensión de actividades ou cambio temporal de grupo. Comunicación por escrito á familia e rexistro para estimar reiteración durante o curso.
Suspensión do dereito de asistencia a determinadas clases ou ao centro ata 3 días. Requiren comunicación por escrito á familia e á comisión de convivencia.
O alumnado ou familia pode solicitar por escrito a revisión das medidas g-h no prazo de 2 días mediante alegacións. A resolución por escrito debe producirse coa maior celeridade e é inmediatamente executiva.
Realización de averiguacións conforme ao art. 72 da Lei 39/2015; citación para entrevistas a implicados e testemuñas; acta de entrevista; gradación das medidas; reparación de danos; compensación, se procede, de medidas cautelares; proposta de resolución e citación para audiencia.
Trámite de audiencia con acta. Traslado das actuacións e alegacións á dirección do centro.
Se a dirección estima feitos ou propón medidas significativamente diferentes do actuado, debe citar a familia e dar nova audiencia. Neste caso suspéndese o cómputo desde a citación ata a nova audiencia.
Resolve segundo os arts. 39 e 40 do Decreto 8/2015. Notifica á persoa interesada ou representantes legais e á Inspección Educativa. É inmediatamente executiva e pon fin á vía administrativa.
Se se propón cambio de centro, solicítase autorización á xefatura territorial e suspéndese o cómputo ata a notificación. Se é favorable, a dirección resolve o cambio; se non, aplica outras medidas correctoras. Pode solicitarse revisión ante o consello escolar.
Procedemento conciliado
A dirección comunica por escrito a posibilidade de resolución conciliada e convoca reunión en 2 días. Todas as partes deben aceptar; se algunha non acepta, a dirección resolve por escrito o inicio do procedemento común.
A dirección nomea mediador/a segundo o establecido no plan de convivencia ou, no seu defecto, un docente que non sexa nin a dirección nin a persoa instrutora.
Se hai acordo, queda consignado por escrito en acta. Se non hai acordo, acta sen acordos e resolución por escrito de inicio do procedemento común.
Se se cumpren os acordos, fin do procedemento conciliado e arquivo. Se non se cumpren, iníciase ou continúa o procedemento común.
Estratexias para a persoa instrutora
Un dos piares é o establecemento e fortalecemento do vínculo co alumnado. O propósito é recoller información sobre a conduta, non axuizar á persoa.
- Buscar tempo e espazo adecuados para a comunicación
- Adecuar preguntas ás características da situación e do alumnado
- Preparar preguntas con anterioridade desde información coñecida
- Deixar claro que se van escoitar todas as partes
- Escoita activa: non sermonar, non cuestionar, non adiantar información
- Preguntas abertas de xenéricas a específicas
- Facilitar tempo para pensar e contestar
- Pregunta final aberta: «Queres engadir algo máis?»
- Comunicar medidas posibles e posibilidade de compromiso educativo
- Deixar aberta a posibilidade de arrepentimento
Acoso e Ciberacoso Escolar
O plan de convivencia debe incluír un protocolo para a prevención, detección e tratamento das situacións de acoso escolar (art. 30.2 da Lei 4/2011).
Fases do protocolo
Calquera membro da comunidade educativa pode comunicar a sospeita. A dirección do centro activa o protocolo.
Garantir a seguridade da vítima. Medidas provisionais. Información ás familias.
Entrevistas, observación e análise para determinar a existencia e gravidade da situación de acoso.
Medidas correctoras, apoio á vítima, traballo con agresores/as e observadores/as. Procedemento corrector se procede.
Supervisión da evolución. Avaliación da eficacia das medidas adoptadas. Informe de peche.
O ciberacoso presenta particularidades: permanencia das agresións dixitais, audiencia ampliada, anonimato posible e dificultade de escapar. As instrucións da Consellería proporcionan orientacións específicas para a súa detección e abordaxe.
Absentismo Escolar
O protocolo de absentismo establece as pautas de actuación para a prevención e o control das faltas de asistencia.
- Procedementos de xustificación das faltas de asistencia
- Detección temperá e comunicación ás familias
- Coordinación con servizos sociais e entidades externas
- Intervención gradual: desde o titor/a ata a comisión de absentismo
- Conexión co plan de convivencia e o plan de acción titorial
Como elaborar o Plan de Convivencia
O manual da Consellería propón un proceso vivo, participado e baseado en evidencias: primeiro crear sentido compartido, logo diagnosticar, despois concretar actuacións e finalmente avaliar para mellorar.
Diagnóstico: que debe recoller
Características sociais, culturais, físicas, recursos, apertura ao contorno e elementos que contextualizan a intervención educativa.
Aspectos da estrutura do centro, horarios, espazos, entradas, saídas, recreos, servizos complementarios e toma de decisións que inflúen na convivencia.
Estado das relacións entre profesorado, alumnado, familias, persoal de administración e servizos, entidades e institucións do contorno.
Tipo, número, gravidade, lugares, momentos, persoas ou sectores implicados, causas probables e resposta aplicada.
Da análise á concreción anual
| Peza | Que se concreta | Produto verificable |
|---|---|---|
| Obxecto, fins e principios | Principios consensuados pola comunidade educativa, vinculados ao art. 3 da Lei 4/2011 e art. 12 do Decreto 8/2015. | Declaración de modelo de convivencia e criterios para decidir. |
| Obxectivos específicos | Prioridades derivadas do diagnóstico, formuladas por curso e redactadas para seren avaliables. | Obxectivos con indicadores, responsables e prazo. |
| Actuacións, medidas ou programas | Liñas estables e concreción anual: organización, formación, relacións, intervención directa e difusión. | Táboa de actuacións con recursos, temporización e instrumentos. |
| Coordinación | Órganos de goberno, equipos docentes, orientación, titorías, familias, servizos sociais, saúde, entidades e outros centros. | Mapa de coordinación e canles de derivación. |
| Seguimento e difusión | Como se recolle información, cando se revisa e como se comunica á comunidade. | Calendario trimestral, memoria anual e plan de comunicación. |
Comisión de Convivencia
É o órgano consultivo do consello escolar que dinamiza a elaboración, desenvolvemento, seguimento, avaliación e revisión do Plan de Convivencia.
Preside a dirección do centro. Deben estar representados profesorado, alumnado, familias e persoal de administración e servizos; nos centros concertados tamén o titular. Recoméndase incorporar orientación e persoas con formación ou sensibilidade en convivencia.
O plan debe concretar réxime de funcionamento, actas, responsabilidades e periodicidade. O manual sinala tres xuntanzas ordinarias anuais, unha por trimestre, e extraordinarias por presidencia ou por proposta dun terzo dos membros.
Funcións operativas
- Elaborar o Plan de Convivencia e as actuacións derivadas do seu desenvolvemento, avaliación e revisión.
- Velar pola aplicación da normativa, do plan e das normas de convivencia.
- Dinamizar todos os sectores da comunidade educativa e incorporar as súas iniciativas.
- Adoptar medidas preventivas para garantir dereitos e cumprimento das normas.
- Impulsar igualdade entre mulleres e homes, igualdade de trato e resolución pacífica dos conflitos.
- Propoñer melloras ao consello escolar e informar, cando menos dúas veces no curso, das actuacións e medidas impostas.
- Propoñer persoas para o equipo de mediación, coñecer o cumprimento das correccións e seguir os compromisos de convivencia.
- Elaborar memoria anual sobre convivencia, conflitividade e iniciativas, trasladándoa ao consello escolar e á inspección educativa.
Plan de Convivencia do Centro
Forma parte do proxecto educativo. Debe integrar igualdade, diagnóstico previo, necesidades, obxectivos, directrices básicas, mediación, actuacións preventivas, reeducadoras e correctoras.
O plan explicita o modelo de convivencia consensuado, os principios que rexerán todas as intervencións e obxectivos específicos para cada curso: cultura de paz, igualdade, prevención da violencia, mediación, competencias sociais, participación familiar e relación co contorno.
Deben traballar asertividade, empatía, escoita, definición de problemas, avaliación de solucións, negociación, desculpa, toma de decisións, cooperación, autocontrol, educación emocional e resolución de conflitos. Son especialmente relevantes para alumnado con condutas disruptivas reiteradas ou con medidas que limiten temporalmente a asistencia.
Debe substituír, cando proceda, tempo de expulsión por atención educativa e reflexión. O plan concreta criterios de derivación, actuacións, profesorado responsable, colaboración de orientación, horario, localización, materiais e garantía de audiencia á familia se o alumnado é menor.
Se se crea, o plan define finalidade, funcionamento, horarios e lugar. O seu papel é propoñer iniciativas para previr e resolver conflitos, mellorar convivencia, fomentar respecto mutuo e tolerancia, e elevar propostas ao consello escolar e á memoria anual.
| Ámbito das normas | Contido que debe quedar claro |
|---|---|
| Convivencia xeral | Dereitos e deberes, normas que garanten o plan, actividades prohibidas e fundamento normativo. |
| Condutas e correccións | Condutas contrarias, responsabilidade de reparar danos, procedemento corrector, mediación e procedemento conciliado. |
| Espazos e circulación | Accesos, saídas, vixilancia, aulas, biblioteca, patios, aseos, instalacións deportivas, salón de actos e recursos. |
| Asistencia e puntualidade | Faltas, xustificacións, absentismo, límites e procedementos de comunicación. |
| Identidade, imaxe e datos | Indumentaria, gravacións, difusión de imaxes, intimidade, honra, protección de datos, dispositivos e uso responsable das TIC. |
| Servizos e actividades | Comedor, transporte, actividades complementarias, extraescolares, saídas, autorizacións, ratios e memorias. |
Participación, revisión de documentos, mediación, canles confidenciais de axuda, vixilancia de espazos comúns, acordos docentes, programación anual, traballo cooperativo e asembleas de aula.
Formación do profesorado, familias e alumnado: convivencia, prevención do acoso, ciberacoso, mediación, axuda entre iguais, mentorado tecnolóxico e resolución pacífica.
Participación de todo o alumnado, coidado das relacións profesorado-familias, diálogo, pequeno grupo, cooperación, empatía, educación emocional e rexeitamento da violencia.
Protocolos de aula, actuación ante agresións, rexistro de conflitos, apoio de orientación, protección ás vítimas, responsabilidade ética e mediación.
Presentación ao claustro, PAS, alumnado e familias; documentos resumo, titorías, asembleas, web, revista dixital e orientacións básicas sobre acoso.
Cada actuación debe indicar responsable, temporización, recursos, indicadores de logro e instrumentos de avaliación. Debe formar parte da programación xeral anual.
As NOF deben garantir o cumprimento do plan: dereitos e deberes, criterios de adscrición e horarios, equipos docentes, asistencia, participación familiar, medidas educativas, expediente disciplinario e protocolos de acoso ou mediación.
Debe incorporar acollida, coñecemento do grupo, formación integral, valores democráticos, cultura de paz, participación familiar, detección precoz, coordinación docente, control de absentismo e inclusión da convivencia nas sesións de avaliación.
Concreta medidas curriculares, relacionais e organizativas para promover convivencia, non discriminación, respecto polas diferenzas, optimización de recursos, resposta ás NEAE e colaboración con familias e servizos externos.
Seguimento, avaliación e difusión
A avaliación non é un trámite final: é o mecanismo que permite detectar desaxustes a tempo, devolver información á comunidade e facer que o plan siga sendo útil.
Despois de cada actuación e durante o curso, con información de rexistros, entrevistas, informes, cuestionarios e observación.
A comisión de convivencia debe facer seguimento periódico e sistemático, recollendo información dos sectores representados.
Ao final do curso elabórase memoria, apróbaa o consello escolar e incorpórase á memoria anual do centro.
Criterios anuais de avaliación
| Criterio | Preguntas guía |
|---|---|
| Evolución dos conflitos | Hai informes anuais? Cambiou o número, tipo ou gravidade? Os obxectivos parten de evidencias? |
| Alcance do plan | Inclúe acollida, coeducación, inclusión, mediación, acoso, absentismo, normas e participación? |
| Cumprimento de obxectivos | Que obxectivos se acadaron? En que ámbitos: aula, centro e contorno? |
| Renovación e actividades | Revísase anualmente? Desenvolvéronse as actividades coa temporización prevista e cos efectos esperados? |
| Implicación e coordinación | Como participaron profesorado, alumnado, familias, PAS, orientación, CCP, EOE e servizos externos? |
| Protocolos | Son claros, coñecidos, actualizados e eficaces para conflito, acoso, aula de convivencia, procedemento conciliado e absentismo? |
| Inclusión e competencia social | Hai propostas para éxito académico, inclusión, habilidades sociais, educación emocional e competencia cidadá? |
| Satisfacción global | Que grao de satisfacción ten a comunidade educativa e que propostas de continuidade ou mellora formula? |
Difusión do plan
- Ao inicio de curso: punto de partida, concreción anual, obxectivos e itinerario de traballo.
- Ao longo do curso: avances, novos acordos, datos relevantes e incorporación de propostas.
- Ao final do curso: resumo, implicacións, memoria, compromisos e plan para o curso seguinte.
- Canles: consello escolar, titorías, xunta de delegados, ANPA, entidades do contorno, web, blogs, paneis, trípticos, foros, revista e asembleas.
Benestar Emocional
O Plan de Benestar Emocional e a figura da Coordinadora de Benestar e Protección son elementos clave para a mellora da convivencia.
Figura obrigatoria nos centros educativos desde a L.O. 8/2021. Funcións principais: promover plans de formación en dereitos da infancia, coordinar con servizos sociais, identificar factores de risco e supervisar protocolos.
Documento técnico que orienta os centros educativos na creación e desenvolvemento do seu Plan de Benestar, conectado co Plan de Convivencia e o Proxecto Educativo.
Conexión co PEA e ECA
O Plan de Benestar conecta directamente co PEA nos momentos de corregulación emocional, estratexias de resolución de conflitos e diálogo restaurativo. A Guía de Benestar proporciona ferramentas complementarias para:
- Corregulación emocional no momento do conflito
- Estratexias de resolución de conflitos
- Escoita activa e comunicación emocional
- Reflexión sobre a conduta e o estado emocional
NEAE e Abordaxe Inclusiva
A abordaxe das condutas no alumnado con Necesidades Específicas de Apoio Educativo require unha perspectiva inclusiva que teña en conta a función adaptativa da conduta.
- As normas da aula deben minimizar barreiras ao incluír medidas correctoras para condutas que poden cumprir unha función adaptativa
- As normas poden ter criterio de flexibilidade e adaptación mentres se traballa coa xestión condutual
- A abordaxe debe guiarse polo PEA e a ferramenta ECA
- O procedemento conciliado é o máis oportuno para este alumnado
- A privación de asistencia pode non ser apropiada na maioría dos casos
- O alumnado precisa asistir ao centro para aprender a regular a conduta
Definido por Carmen Márquez (2021) como unha caixa de ferramentas baseada en valores para apoiar o cambio condutual e o cambio do contexto. Pode resultar especialmente efectivo co alumnado con NEE.
O DUA como contexto para a escola inclusiva: anticiparse ás situacións, ter en conta as persoas usuarias e os escenarios posibles. Preparar a resposta para o alumnado con problemas de conduta.
Resolución de Conflitos
Ferramentas e estratexias para a xestión educativa dos conflitos, desde a disciplina positiva ata o diálogo restaurativo.
RRR — Disciplina Positiva
Asumir o erro desde a responsabilidade, non desde a culpa.
Pedir desculpas: VDR (Velo — Dicilo — Resolvelo).
Pensar xuntos a solución: consecuencia relacionada coa conduta, respectuosa, razoable e útil para aprender.
Diálogo Restaurativo
| Fase | Preguntas orientadoras |
|---|---|
| Compromiso | Imos falar do que pasou. |
| Reflexión | Que pasou? Que buscabas? |
| Impacto | A quen afectou? De que xeito? |
| Comprensión | Que foi o peor para ti? |
| Recoñecemento | Que che sae facer? |
| Acordos | Que necesitas? Que podes facer? Cando e como? Precisas axuda? |
| Pechamento | Como o farías diferente? Que levas? Que aprendiches? |
| Seguimento | Como van as cousas pactadas? |
Outras estratexias
Proceso estruturado con mediador/a neutral para que as partes en conflito cheguen a un acordo.
Alumnado formado para acompañar e orientar a compañeiros/as en situacións de conflito.
Círculos restaurativos, conferencias e reunións que buscan reparar o dano ás relacións.
Espazo de intervención integral para alumnado con conduta obxecto de corrección. Tamén: aulas de cambio (Vaello Orts).
Familias e Participación
A participación das familias e da comunidade é fundamental para a mellora da convivencia. O proxecto INCLUD-ED evidencia os beneficios da participación na educación.
Niveis de Participación
Canles de colaboración
- Acollemento ou inicio de curso: equipo directivo, orientación, titores/as
- Reunións periódicas trimestrais cos titores/as
- Escola de familias: orientación académica, convivencia, educación emocional, estilos educativos, igualdade
- Participación formal: Consello Escolar e ANPA
- Colaboración en actividades: charlas temáticas, metodoloxías participativas
- Rede de apoio entre familias
Regulada na Resolución do 3 de xullo de 2018. Espazo de formación e encontro para as familias sobre temas de interese educativo e de convivencia.
Bibliografía e Recursos
Referencias bibliográficas, fontes normativas, documentos de traballo e evidencia científica que sustentan as decisións de deseño do plan.
Evidencia científica verificable
Durlak, Weissberg, Dymnicki, Taylor e Schellinger analizaron 213 programas universais de SEL con 270.034 estudantes. Atoparon melloras significativas en habilidades, actitudes, comportamento e rendemento académico, cunha ganancia media de 11 puntos percentís en logro académico.
A revisión sistemática e meta-análise de Gaffney, Ttofi e Farrington inclúe 100 avaliacións. Os programas escolares reducen a perpetración de acoso arredor dun 18-19% e a vitimización arredor dun 15-16%, con efectos modestos pero consistentes.
Os resultados PISA 2018 da OCDE analizan clima escolar, acoso, sentido de pertenza, cooperación e prácticas docentes. O marco apoia medir convivencia con indicadores de clima, relacións e benestar, non só con partes disciplinarios.
Un ensaio aleatorizado por clusters en Pittsburgh, publicado por investigadores vinculados a RAND, atopou melloras no clima escolar docente e redución de suspensións, con resultados mixtos en rendemento e maior necesidade de calidade de implementación.
Bibliografía principal
Alba Pastor, C. (2019): Diseño universal para el aprendizaje. Participación educativa.
De Vicente Abad, J. (2021): Convivencia restaurativa. SM.
Delahooke, M. (2021): Más allá de la conducta. Oberon.
Grado, A. (2017): Enfoque restaurativo para una convivencia positiva. Dossier Graó.
Marina, J.A. (2006): Aprender a convivir. Ariel.
Márquez, C. (2021): Apoyo Conductual Positivo. Consejo Escolar de Navarra.
Nelsen, J., Lott, L. e Glenn, H.S. (2022): Disciplina positiva en el aula. Medici.
Torrego, J.C. e Monge, C. (eds.) (2021): Inclusión y convivencia en los centros educativos. Síntesis.
Uruñuela, P.M. (2016): Trabajar la convivencia en los centros educativos. Narcea.
Vaello Orts, J. (2011): Cómo dar clase a los que no quieren. Graó.
Zaitegui de Miguel, N. (2018): Proyectos compartidos por la comunidad educativa.
Fontes normativas e documentos base
- Lei 4/2011, do 30 de xuño: convivencia e participación da comunidade educativa; art. 10 sobre plan de convivencia e normas.
- Orientacións sobre o Plan de Convivencia do Centro Educativo: proceso de elaboración, anexos, comisión, avaliación e difusión.
- /var/www/edumind_content/pdfs/procedemento_corrector_mapa_v.2_0.pdf: diagrama de fluxo do procedemento corrector, prazos, comunicacións e vías común/conciliada. Fonte/créditos: Consellería con competencias en educación da Xunta de Galicia, portal Educonvives (educonvives.edu.xunta.gal).
- /var/www/orientacions_plan_convivencia_galego_28_03_18.md: versión textual incorporada como fonte principal desta actualización.
Servizos externos de apoio
Educadores/as familiares, traballadores/as sociais, centros de día.
Centros de saúde, saúde mental infanto-xuvenil.
Equipo de Orientación Específico. Rede de Acompañamento e Orientación.
Cruz Vermella, Down Galicia, asociacións TEA, altas capacidades, CIM.