O tempo e o clima
- Tempo atmosférico: como está a atmosfera nun momento concreto (horas ou días).
- Clima: o tempo que adoita facer nun lugar durante moitos anos.
Para coñecer un clima míranse sobre todo as temperaturas, en graos centígrados (ºC), co termómetro, e as precipitacións (choiva, neve ou sarabia), en milímetros (mm), co pluviómetro.
«Mañá choverá en Pontevedra.» Fala do tempo ou do clima?
Como se chama o aparello que mide a choiva?
Os factores do clima
- Latitude: distancia ao ecuador. Canto máis preto do ecuador, máis calor: os raios do Sol chegan máis dereitos. Zona cálida entre os trópicos (uns 23º); temperadas entre os trópicos e os círculos polares (uns 66º); frías dentro dos círculos polares.
- Altitude: altura sobre o nivel do mar. A temperatura baixa aproximadamente 1 ºC cada 150 m.
- Proximidade ao mar: na costa as temperaturas son máis suaves que no interior.
Laboratorio: a latitude e os raios do Sol
Raios do Sol segundo a latitude
- Coa latitude en 0º (o ecuador), mira o anaco de chan que ilumina a luz.
- Move a latitude ata 40º, que é máis ou menos a de Galicia. Que lle pasa ao anaco iluminado?
- Chega ata 80º. En que zona estás? Por que fai tanto frío?
- Cunha lanterna e un folio fai o mesmo: enfoca dereito e despois inclinado.
O debuxo é unha simplificación: o Sol ao mediodía nun equinoccio. A mesma cantidade de raios ilumina un anaco de chan máis longo canto máis inclinados chegan.
Laboratorio: sobe á montaña
Temperatura e altitude
- Move a altitude a 1500 m. Cantos graos baixa a temperatura?
- Cambia a temperatura ao nivel do mar a 10 ºC e sobe a 1500 m. Hai xeo?
- Calcula ti antes de mover: a 900 m, cantos graos menos hai?
Onde fai máis calor?
No pé dun monte hai 15 ºC. Que temperatura aproximada hai a 1800 m de altitude? (Escribe só o número.)
O climograma
É o gráfico do clima dun lugar mes a mes: as temperaturas, cunha liña e o eixe en ºC á esquerda; as precipitacións, con barras e o eixe en mm á dereita. A escala da choiva é o dobre.
- Temperatura media anual: suma as dos 12 meses e divide entre 12.
- Amplitude térmica: temperatura máis alta − temperatura máis baixa.
- Precipitación total: suma a choiva dos 12 meses.
- Mes seco: a barra queda por debaixo da liña (os mm son menos que o dobre dos ºC).
- Se os meses máis quentes son xuño, xullo e agosto, o lugar está no hemisferio norte.
Laboratorio: fago un climograma
Climograma
- Escolle o Lugar A e le os resultados. Ten meses secos?
- Compara co Lugar B: en que estación chove menos?
- Mira o Lugar C. Por que case non se ven as barras?
- No Lugar D, cales son os meses máis quentes? En que hemisferio está?
- Cambia algún dato da táboa e preme «Debuxar cos meus datos».
Os lugares A, B, C e D son inventados: os datos son de exemplo para practicar.
As temperaturas dos 12 meses suman 168 ºC. Cal é a temperatura media anual?
Nun mes caen 30 mm e a temperatura media é de 20 ºC. É un mes seco?
A paisaxe
- Elementos naturais: relevo, clima, auga e seres vivos. Artificiais: casas, estradas, campos de cultivo, encoros.
- Paisaxes de interior: de montaña (cumio, ladeiras e pé; serras e cordilleiras) e de chaira (outeiros, mesetas e depresións).
- Paisaxes de costa: costas altas, con cantís, e costas baixas, con praias.
- Rurais (agricultura, gandaría e monte) e urbanas (industria e servizos).
| Forma | Que é |
|---|---|
| Cabo | terra que entra no mar |
| Golfo | mar que entra na terra; se é pequeno, baía |
| Península | terra rodeada de mar menos por un lado, o istmo |
| Illa | terra rodeada de auga; varias, un arquipélago |
| Ría | o mar entra polo val dun río |
| Cantil | costa de rocha moi pendente |
Laboratorio: as formas da costa
Que forma é cada número?
- Mira o mapa: a terra ten raias e o mar está en branco.
- Escolle o número de cada forma.
- Preme «Comprobar». Se algo non encaixa, volve á táboa.
Descrición do mapa: costa inventada. O 1 está sobre unha terra grande e redondeada unida á costa por un paso estreito; o 7, á súa esquerda, sinala ese paso estreito cunha raia. O 3 está nunha punta de terra que sobresae cara ao mar. O 6 está nunha entrada de mar grande e redondeada; o 4, nunha entrada de mar pequena. O 2 está na boca dunha entrada de mar longa e estreita onde desemboca un río. O 8 está sobre unha terra soa no medio do mar. O 5, xunto a un grupo de tres terras pequenas no mar.
Un encoro é un elemento…
Como se chama a terra que une unha península co continente?
Climas e paisaxes do mundo
| Clima | Como é | Paisaxe |
|---|---|---|
| Ecuatorial (cálido) | calor e choiva todo o ano | bosque ecuatorial (Amazonas, Congo) |
| Tropical (cálido) | calor; estación seca e estación de choivas | bosque tropical e sabana |
| Desértico (cálido) | moita calor de día, case sen choiva | deserto (Sáhara, Atacama) |
| Oceánico (temperado) | suave, choiva todo o ano | bosque caducifolio: carballo, faia |
| Continental (temperado) | veráns calorosos e invernos moi fríos | taiga e pradaría |
| Mediterráneo (temperado) | veráns calorosos e secos, invernos suaves | aciñeira, sobreira, xara, romeu |
| Polar (frío) | frío todo o ano, pouca precipitación | tundra: musgos e liques |
| De montaña (frío) | máis frío canto máis alto | pisos de vexetación |
Que clima ten unha estación seca e outra de choivas?
Como se chama a paisaxe do clima polar?
Europa: relevo, ríos e climas
Europa é o segundo continente máis pequeno. Penínsulas: Ibérica, Itálica, Balcánica, Escandinava e Xutlandia. Relevo: macizos antigos, desgastados e baixos (Macizo Central francés, montes galegos); montañas novas e altas (Pireneos, Alpes, Cárpatos, Cáucaso, onde está o Elbrus, de 5642 m); chairas (Gran Chaira Europea).
Climas: oceánico no oeste, continental no centro e no leste, mediterráneo no sur, polar no extremo norte e de montaña nas cordilleiras altas.
| Vertente | Como son os ríos | Exemplos |
|---|---|---|
| Ártica | longos e xeados parte do ano | Pechora |
| Atlántica | caudal abundante e regular | Rin, Vístula, Oder |
| Mediterránea | curtos e de caudal irregular | Ródano, Po |
| Caspio e mar Negro | longos e de caudal regular | Volga, Danubio, Dniéper |
Os Alpes son…
Cal é o cumio máis alto de Europa?
España: relevo, costas e ríos
España ocupa a maior parte da Península Ibérica e ten as Illas Baleares, as Illas Canarias e as cidades autónomas de Ceuta e Melilla, no norte de África.
- Meseta Central (600-800 m), dividida polo Sistema Central en Submeseta Norte e Submeseta Sur. Rodéana o Macizo Galaico e os Montes de León, a Cordilleira Cantábrica, o Sistema Ibérico e Serra Morena.
- Fóra da Meseta: Pireneos, Sistemas Béticos (Mulhacén, cumio máis alto da Península), Sistema Costeiro Catalán e Montes Vascos. Depresións do Ebro e do Guadalquivir.
- Canarias (volcánicas, co Teide, cumio máis alto de España): Tenerife, Gran Canaria, Lanzarote, Fuerteventura, La Palma, La Gomera, El Hierro e La Graciosa. Baleares: Mallorca, Menorca, Eivissa, Formentera e Cabrera.
- Costas: cantábrica (recta, con cantís), rías galegas (Rías Altas e Rías Baixas), atlántica andaluza (praias e marismas) e mediterránea (praias, albufeiras e deltas).
| Vertente | Como son os ríos | Exemplos |
|---|---|---|
| Cantábrica | curtos e caudalosos | Eo, Navia, Nalón |
| Atlántica | galegos: curtos e caudalosos; da Meseta: longos, con pouca auga no verán | Miño, Ulla, Tambre; Douro, Texo, Guadiana, Guadalquivir |
| Mediterránea | irregulares: secos no verán e crecidas no outono | Ebro, Xúcar, Segura |
Ceuta e Melilla son…
Marca os ríos da vertente atlántica.
Climas e paisaxes de España
| Clima | Onde | Como é | Vexetación |
|---|---|---|---|
| Oceánico | norte («España verde») | suave, choiva todo o ano | carballos, faias, prados |
| Mediterráneo continental | interior: Meseta e val do Ebro | veráns calorosos, invernos fríos, pouca choiva | páramos e campiñas |
| Mediterráneo típico | costa mediterránea e sur | invernos suaves, verán seco | aciñeiras, sobreiras, romeu, tomiño |
| Mediterráneo seco | sueste | moi pouca choiva todo o ano | matogueiras baixas |
| De montaña | zonas altas | invernos moi fríos e neve | cambia coa altitude |
| Subtropical | Canarias | cálido todo o ano, pouca choiva | única: palmeira canaria, laurisilva |
Que clima ten Galicia?
Por que se chama «España verde» ao norte?
Autoavaliación
Isto non é un exame. Serve para que decidas que che convén repasar. Contesta con calma.
Un lugar ten veráns calorosos e secos e invernos suaves. Que clima ten?
Na praia hai 20 ºC. Cantos graos aproximados hai a 900 m? (Escribe só o número.)
Que forma da costa é «mar que entra na terra polo val dun río»?
O mes máis quente ten 24 ºC e o máis frío, 6 ºC. Cal é a amplitude térmica?
Que serra divide a Meseta en dúas submesetas?
Os ríos mediterráneos españois teñen pouca auga no verán porque…
Como estudar esta unidade
Tapa e cóntao
- Tapa a ficha.
- Cóntao en voz alta, sen mirar.
- Destapa e corrixe o que faltou.
Para esta unidade: explica a diferenza entre tempo e clima e os tres factores do clima.
Explícallo a alguén
- Escolle alguén da casa ou da clase.
- Explícalle a idea cun debuxo, sen ler.
- Fíxate no que che pregunta: aí hai algo por aclarar.
Para esta unidade: debuxa un climograma e explica como se sabe se un mes é seco.
Cinco minutos hoxe, mañá e aos tres días
- Hoxe, cinco minutos de repaso.
- Mañá, outros cinco.
- Aos tres días, outros cinco, sen mirar.
Para esta unidade: hoxe, os climas do mundo; mañá, Europa; aos tres días, España.
O meu caderno de erros
- Apunta o que saíu mal.
- Escribe por que saíu mal.
- Escribe como o arranxaches.
Para esta unidade: anota se confundiches tempo e clima, golfo e cabo, ou as vertentes dos ríos.
Os meus apuntamentos de hoxe
Isto é para ti. Escríbeo coas túas palabras: non hai que copiar a ficha.