O mundo que nos rodea

Imos coñecer o noso planeta: a Terra.

• A Terra está no universo, xunto ao Sol e á Lúa.
• A Terra móvese: xira sobre si mesma e xira arredor do Sol.
• Por iso hai días, noites e estacións.
• A Lúa axuda a que haxa mareas no mar.
• Usamos globos e mapas para representar a Terra.

Nesta unidade imos mirar o noso planeta de fóra cara a dentro. Primeiro, o lugar que ocupa a Terra no universo. Despois, os seus movementos e o que provocan: o día e a noite, as estacións do ano e as mareas. Tamén imos baixar ao seu interior e, por último, aprender a ler e a usar mapas: orientación, escala, coordenadas e tipos de mapas.

O universo é todo o que existe: estrelas, planetas, galaxias e moito máis.

• As estrelas son bólas enormes de gas quente que brillan. O Sol é unha estrela.
• Unha galaxia é un grupo enorme de estrelas. A nosa chámase Vía Láctea.
• Os planetas xiran arredor dunha estrela. A Terra xira arredor do Sol.
• A Terra é o único planeta onde sabemos que hai vida.

O universo é todo: as estrelas, os planetas, os asteroides, as galaxias e todo o demais. É inmenso e está cheo de cousas incribles, unhas xa descubertas e moitas outras que os astrónomos seguen investigando.

As estrelas son bólas xigantes de gas moi quente que brillan con luz propia. Hainas pequenas e moi grandes. O Sol é a máis especial para nós, pero é só unha dos miles de millóns de estrelas da nosa galaxia, a Vía Láctea. As galaxias son coma enormes cidades de estrelas e planetas, e no universo hai miles de millóns delas.

Os planetas son astros que xiran arredor dunha estrela e non teñen luz propia: brillan porque reflicten a luz. No Sistema Solar orbitan oito: Mercurio, Venus, a Terra, Marte, Xúpiter, Saturno, Urano e Neptuno. A Terra é especial porque ten auga líquida e é o único lugar onde, polo de agora, sabemos que hai vida.

Hai outros obxectos: os asteroides, rochas que viaxan polo espazo, e os cometas, bólas de rocha, xeo e po que, ao achegarse ao Sol, deixan tras de si unha cola luminosa.

Se miras o ceo pola noite con calma, podes ver:

• Estrelas, e grupos de estrelas chamados constelacións.
• Algúns planetas, que brillan moito e non escintilan.
• A Lúa e as súas fases.
• Ás veces, a Estación Espacial Internacional, que se move rápido.

Vese mellor lonxe das luces da cidade.

Moitos destes obxectos pódense distinguir se miramos o ceo con atención e paciencia, e mellor aínda cuns prismáticos ou un telescopio.

O que podemos ver depende do lugar onde estamos, do tempo que faga e da contaminación lumínica.

• A Terra é o terceiro planeta máis próximo ao Sol.
• Translación: a Terra dá unha volta arredor do Sol cada ano (365 días). Por iso hai estacións.
• Rotación: a Terra xira sobre si mesma cada día (24 horas). Por iso hai día e noite.
• A Terra está inclinada. Esa inclinación é a causa das estacións.

A Terra é o terceiro planeta en distancia ao Sol. A súa distancia, a súa traxectoria, a súa inclinación, o seu xiro e a súa relación coa Lúa explican que poida haber vida: auga líquida e unha atmosfera rica en nitróxeno e osíxeno, que ademais nos protexe das radiacións solares máis perigosas.

O Sol, a miña referencia: a translación

A Terra xira arredor do Sol. Ese movemento chámase translación e dura 365 días e case 6 horas. Grazas a este movemento, e á inclinación do eixe da Terra, existen as estacións do ano.

As zonas climáticas

Como a Terra é unha esfera, os raios do Sol non chegan igual a todas partes. Arredor do ecuador chegan case de fronte todo o ano; nos polos chegan moi inclinados. Por iso hai tres grandes zonas climáticas: cálida, temperada e fría.

Un xiro sobre min mesma: a rotación

Ademais de xirar arredor do Sol, a Terra xira sobre si mesma: é o movemento de rotación. Dá unha volta completa cada día, unhas 24 horas. A metade da Terra que mira cara ao Sol ten día e a outra metade ten noite. Por iso, cando aquí é mediodía, noutros países é de madrugada: hai horarios diferentes no mundo. A Terra xira de oeste a leste; por iso vemos o Sol saír polo leste e poñerse polo oeste.

• A Lúa é o satélite da Terra: xira arredor dela.
• A Lúa atrae a auga do mar e produce as mareas: a auga sobe e baixa.
• A Lúa ten fases: nova, crecente, chea e minguante.

Igual que a Terra xira arredor do Sol, a Lúa xira arredor da Terra: é o noso satélite natural. A Lúa non ten luz propia: vémola porque reflicte a luz do Sol. Segundo onde estea na súa volta, vemos iluminada unha parte maior ou menor: son as fases da Lúa. O ciclo completo dura uns 29 días e medio.

A Lúa é unha fonte importante de luz durante as noites e produce as mareas. Tradicionalmente tívose en conta para moitas tarefas do campo, da gandaría e do mar.

Nas rías galegas as mareas son moi importantes: o marisqueo a pé faise en baixamar, e as mariscadoras consultan as táboas de mareas antes de saír a traballar.

A Terra ten tres capas:

1. Codia: a capa de fóra, onde vivimos.
2. Manto: a capa do medio, moi quente.
3. Núcleo: o centro, a parte máis quente.

A codia está rota en anacos que se moven. Por iso hai terremotos e volcáns.

Non podemos viaxar ao interior da Terra, pero os volcáns e os terremotos dannos moita información. Grazas a eles sabemos que a Terra ten tres partes: na parte máis externa, a codia; debaixo, o manto; e no centro, o núcleo. A codia está dividida en grandes anacos, as placas tectónicas, que non deixan de moverse amodo.

O movemento da codia provoca fenómenos que afectan moito á nosa vida:

• Os terremotos ou sismos: tremores do chan provocados polo movemento das placas. Se ocorren baixo o mar chámanse maremotos e poden provocar un tsunami.
• Os volcáns: fórmanse cando a codia racha nunha zona onde hai magma e este sae á superficie.

Estes fenómenos poden poñer en perigo a saúde e a vida das persoas, obrigar poboacións enteiras a desprazarse a lugares máis seguros, prexudicar a economía da zona e deixar a xente sen luz ou sen auga. A propia Terra, polo seu funcionamento, pode crear problemas para a vida, pero serán moito maiores se non a coidamos entre todos e non logramos un desenvolvemento sustentable.

Para coñecer a Terra e o espazo, as persoas:

1. Exploran o espazo con naves, sondas, robots e satélites.
2. Fan mapas e planos para representar a Terra.

Para coñecer o escenario no que nos movemos os terrícolas precisamos dúas cousas:

1. A exploración espacial, que levan a cabo países e axencias espaciais como a NASA (Estados Unidos) ou a Axencia Espacial Europea (ESA). Persegue obxectivos como:
   • comprender como se formou e evolucionou o universo;
   • buscar vida noutros planetas e lúas;
   • chegar a outros planetas ou lúas do Sistema Solar;
   • comprender mellor o clima, os océanos e a atmosfera da Terra;
   • desenvolver tecnoloxías que despois usamos na vida diaria.
   Hai misións tripuladas (con astronautas) e non tripuladas (con sondas, robots e satélites de observación e de comunicación).
2. Representacións do noso planeta: os mapas e os planos. Deles trata a seguinte parte.

• A Terra é case unha esfera (unha bóla).
• O globo terráqueo é unha bóla que representa a Terra.
• Un mapa representa a Terra, ou unha parte dela, nun papel plano.
• O mapa de todo o mundo chámase planisferio.

A Terra é unha esfera case perfecta. Por iso, os globos terráqueos son a forma máis axeitada de debuxala. Pero se precisamos ver un lugar con detalle, un globo enorme non sería práctico: para iso usamos os mapas.

Os mapas reproducen a imaxe esférica do planeta sobre unha superficie plana. Pode haber mapas dunha cidade, dunha comarca, dunha rexión, dun país, dun continente ou de todo o planeta. Este último chámase planisferio. Un plano é un mapa dun lugar pequeno, como unha vila, un barrio ou o colexio, con moito detalle.

Un mapa é moito máis pequeno ca o lugar real. A escala dinos cantas veces máis pequeno é.

Exemplo: escala 1:100 000 quere dicir que 1 cm no mapa son 1 km na realidade.

A escala é a relación entre o tamaño do mapa e o do lugar que representa. Cunha escala 1:1, o mapa tería o mesmo tamaño que a realidade; cunha escala 1:100, o mapa é 100 veces máis pequeno ca o lugar representado. As escalas poden ser gráficas ou numéricas.

• Os paralelos son liñas imaxinarias que rodean a Terra de leste a oeste. O máis importante é o ecuador: divide a Terra en hemisferio norte e hemisferio sur.
• Os meridianos van dun polo ao outro. O máis importante é o meridiano de Greenwich.
• Coa latitude e a lonxitude podemos dicir exactamente onde está un lugar: son as coordenadas.

Moitos mapas levan paralelos e meridianos: liñas imaxinarias que axudan a orientarse e permiten situar un lugar polas súas coordenadas.

O paralelo de referencia é o ecuador, que rodea a Terra de leste a oeste e a divide en dúas metades: hemisferio norte e hemisferio sur. Os demais paralelos son círculos paralelos ao ecuador, cada vez máis pequenos cara aos polos. Cos paralelos mídese a latitude: a distancia en graos dende calquera punto ata o ecuador.

O meridiano máis importante é o de Greenwich (unha zona de Londres). Todos os meridianos van do polo norte ao polo sur, e todos se xuntan nos polos. O de Greenwich non dá a volta completa á Terra, pero serve para separar o leste do oeste. Os meridianos cortan os paralelos en ángulo recto. Cos meridianos mídese a lonxitude.

O ecuador e o meridiano de Greenwich crúzanse nun punto que ten latitude 0° e lonxitude 0°. A partir de aí, cada lugar ten unha latitude norte ou sur e unha lonxitude leste ou oeste.

As coordenadas xeográficas

As coordenadas son un sistema para localizar calquera lugar segundo a súa latitude (norte ou sur) e a súa lonxitude (leste ou oeste). Exprésanse en graos (°). Para afinar máis, cada grao divídese en 60 minutos (′) e cada minuto en 60 segundos (″).

Os mapas físicos amosan o relevo e a auga. As cores indican a altura: verde para as terras baixas; marrón para as montañas; azul para a auga.

• O relevo é a diferenza de altura do terreo. Un mapa amósao cando permite distinguir a maior ou menor altitude dos lugares. As formas máis habituais son as cores (verde para zonas baixas, amarelo e marrón para zonas cada vez máis altas, branco para os cumes máis altos) e as curvas de nivel.
• A hidrografía: ríos, lagos, encoros e mares. Así é doado saber onde hai auga doce.
• Outra información xeográfica: desertos, glaciares ou zonas de vexetación.

Os mapas políticos amosan as fronteiras. En Galicia hai 4 provincias: A Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra.

Os mapas políticos recollen as entidades políticas en que se divide un territorio. Os mapamundis políticos case sempre representan os países, pero os mapas de menos territorio poden representar divisións máis pequenas. Un mapa de España pode amosar as comunidades autónomas e as provincias; un mapa de Galicia, ademais das catro provincias (A Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra), pode recoller os concellos ou as comarcas.

Cores, letras, símbolos e lendas

Nos mapas políticos as divisións levan cores distintas para diferencialas. Tamén se usan distintos tipos de letra segundo o lugar (maiúsculas grandes para os países, máis pequenas para as cidades) e símbolos que dan máis información. Para saber que significa cada cousa, os mapas levan unha lenda.

Curiosidades para ir máis alá