📖 Unidade 4

A organización político-territorial da nosa contorna

🌍 Europa: Un continente cambiante
Dato clave: Europa componse de 50 países ou Estados, dos cales 27 forman parte da Unión Europea (UE).

Características dos Estados europeos

Todos os Estados de Europa comparten catro características fundamentais:

1️⃣ Territorio delimitado

Cada Estado posúe un territorio coas súas fronteiras definidas.

2️⃣ Poboación propia

Teñen unha poboación que habita ese territorio.

3️⃣ Aparello de goberno

Dispoñen dun goberno elixido pola súa cidadanía para exercer o poder e tomar decisións.

4️⃣ Constitución

Contan cun conxunto de normas (Constitución) que regulan as relacións entre territorio, poboación e Goberno.

Por que Europa é un continente cambiante?

Nos últimos anos a organización política de Europa mudou moito debido aos numerosos enfrontamentos vividos durante o último século.

Os acontecementos máis importantes foron a Primeira e Segunda Guerra Mundial. Nestes conflitos gañábanse e perdíanse territorios, ou mesmo un país se dividía en varios anacos por mor das disputas entre as diferentes nacións.
1914

Organización política de Europa moi diferente á actual.

2020

27 países formaban parte da Unión Europea (tras o Brexit).

Peculiaridades do continente europeo

🏛️ Países de tamaño extremo
O país máis pequeno do mundo: O Vaticano (situado en Europa)
O país máis grande do mundo: Rusia (situado en Europa e Asia)
🌏 Países entre dous continentes

Algúns países europeos sitúanse entre Europa e Asia:

  • Rusia: Europa e Asia
  • Turquía: Europa e Asia
🗺️ Territorios noutros continentes

Hai países europeos que manteñen territorios noutros continentes debido a que no pasado foron grandes imperios:

España: Ceuta e Melilla (en África)
Francia: Güiana Francesa (América) e illas no Pacífico e Índico

Europa: un continente moi urbanizado

Case o 75% da poboación europea vive en cidades.

🏙️ Cidades máis importantes de Europa:

📍 Londres
📍 París
📍 Berlín
📍 Moscova
Que é unha capital?
Unha capital é o territorio máis importante dun país, provincia ou rexión, onde:
  • Teñen sede os principais órganos políticos de goberno
  • Prodúcense a maioría das actividades económicas
  • Rexístrase unha alta densidade de poboación
  • A poboación trasladouse para conseguir traballo, estudar ou acadar mellor nivel de vida
🇪🇺 A Unión fai a forza
A Unión Europea é unha organización formada por 27 Estados europeos que comparten un mesmo desexo: traballar xuntos para acadar un futuro mellor.

Orixes da Unión Europea

A Unión Europea naceu por necesidade tras os enfrontamentos bélicos da primeira metade do século XX.

Obxectivos iniciais:
  • Garantir unha paz duradeira
  • Reconstruír economicamente os países tras as guerras
1950

Tratado de París
Créase a Comunidade Económica do Carbón e o Aceiro.
Países fundadores: Alemaña, Bélxica, Francia, Italia, Luxemburgo e Países Baixos.

1957

Tratado de Roma
Créase a Comunidade Económica Europea (CEE) para organizar un mercado común europeo.
Mesmos 6 países fundadores.

1992

Tratado de Maastricht
Aparece a Unión Europea tal e como a coñecemos hoxe.
Obxectivo: Fortalecer a economía e crear unha unión política.
12 Estados membros: os 6 iniciais + Reino Unido, Irlanda, Dinamarca, Grecia, España e Portugal.

2020

Brexit
Reino Unido abandona a Unión Europea en febreiro.
Actualmente: 27 Estados membros.

Obxectivos da Unión Europea

🏛️ Obxectivos políticos

Os obxectivos políticos baséanse en:

  • Defensa da liberdade
  • Promoción da paz
  • Fortalecemento da democracia
  • Respecto aos dereitos humanos
Exemplo práctico: Todos os habitantes dos países membros teñen os mesmos dereitos e deberes. A cidadanía ten liberdade de movementos para viaxar polos países membros sen necesidade de pasaporte.
💶 Obxectivos económicos

Os obxectivos económicos intentan facilitar o intercambio económico para fomentar a riqueza e o progreso:

Medida principal: Creación dunha moeda única que comezou a circular no 2002: o euro (€). O territorio que adoptou esta moeda recibiu o nome de zona euro.

Outras medidas importantes:

  • Adopción dunha política común para o agro, pesca, industria e servizos
  • Creación dun mercado común con libre tráfico de mercadorías e persoas
  • Eliminación de fronteiras e aranceis entre os países da Unión

Institucións da Unión Europea

Para acadar os seus obxectivos, a UE conta coas seguintes institucións:

Institución Composición Función
Consello Europeo • Xefes de Estado ou Goberno dos países membros
• Presidente da Comisión Europea
• Presidente elixido por 2 anos (reelixible unha vez) 		Órgano político por excelencia. Reúnese trimestralmente para determinar as necesidades da Unión. Decisións por consenso ou unanimidade.
Consello da Unión Europea Un ministro de cada Estado membro (varía segundo o tema) Representación dos Estados membros. Coordinación das políticas económicas, exteriores e seguridade común.
Parlamento Europeo Representantes elixidos polos cidadáns de cada país membro Aprobar leis e controlar o resto das institucións da UE.
Comisión Europea Comisarios elixidos polos gobernos e polo Parlamento Elaborar propostas políticas e lexislativas. Vixiar que se apliquen correctamente.
Tribunal de Xustiza Un xuíz/xuíza de cada Estado membro Garantir que as leis da Unión Europea se cumpran.
Outras institucións • Tribunal de Contas: cuestións económicas
• Banco Central Europeo: política monetaria

Estados e paz

Os Estados e as súas institucións están a contribuír para manter a paz, a seguridade integral e a cooperación internacional.

🕊️ Manter a paz

O Estado participa en misións de mantemento da paz, colaborando con organizacións internacionais como a Organización das Nacións Unidas (ONU).

  • Despregamento de tropas e recursos
  • Previr conflitos
  • Protexer aos civís
  • Promover o diálogo
  • Axudar na reconstrución de países afectados
🛡️ Realizar políticas de seguridade internas

O Estado ten a responsabilidade de garantir a seguridade dos seus ciudadáns:

  • Creación de forzas de seguridade
  • Previr a delincuencia e o terrorismo
  • Coordinación con institucións internacionais
  • Promover a xustiza
💬 Fomentar o diálogo e a diplomacia

Forma de previr conflitos e promover resolucións pacíficas:

  • Participación activa en organismos internacionais
  • Mediar e dialogar
  • Buscar solucións pacíficas
  • Basearse no respecto mutuo
  • Promoción dos dereitos humanos
🤝 Cooperar con outros Estados

Colaboración entre países para:

  • Solucionar problemas de xeito pacífico
  • Favorecer o desenvolvemento económico
  • Loita contra a pobreza
  • Protección do medio ambiente
  • Asistencia humanitaria
📜 Cumprir acordos e tratados internacionais

Todos os Estados deben cumprir cos acordos dos que forman parte:

  • Control de armas
  • Desenvolvemento sustentable
  • Protección dos dereitos humanos

🎯 Ferramentas de estudo para o Nivel 1

🇪🇸 España: Un sistema de goberno democrático
España é un país democrático onde existen tres poderes separados para controlárense os uns aos outros: lexislativo, executivo e xudicial.

Os tres poderes do Estado

⚖️ Poder Lexislativo
Quen: Parlamento ou Cortes Xerais
Función: Elaborar as leis e facer que se cumpran
🏛️ Poder Executivo
Quen: Goberno
Función: Gobernar o país e aplicar as leis
Como: Elixido pola cidadanía mediante voto a un partido político en eleccións libres (soberanía nacional + sufraxio universal)
👨‍⚖️ Poder Xudicial
Quen: Tribunais de Xustiza
Función: Xulgar aos que incumpren as leis
👑 Sistema de goberno en España

A monarquía parlamentaria

España é un país democrático cunha monarquía parlamentaria. O xefe de Estado é un rei, cuxo cargo é meramente representativo porque o verdadeiro poder recae no Parlamento.
👑 Funcións do monarca
  • Representante de España noutros países
  • Mando supremo das Forzas Armadas
🔄 Sucesión da Coroa

O rei herda o poder do seu pai por:

  • Abdicación: o rei decide deixar o trono en vida
  • Morte: falecemento do monarca
Orde de sucesión:
  1. Fillo varón (antes que calquera filla)
  2. Se non existen fillos varóns, a infanta de maior idade
Actualidade: Felipe VI é o actual monarca español. Recibiu o cargo o 19 de xuño de 2014 de mans do seu pai Xoán Carlos I.

O Goberno español

O Goberno encárgase de dirixir o Estado.

🎯 Presidente do Goberno
Elixido polo Congreso dos deputados e nomeado polo monarca
👔 Ministros e ministras
Propostos polo presidente e nomeados polo monarca
Cada ministro xestiona unha área esencial: sanidade, educación, economía, facenda...
🗳️ Elección do Goberno:
A cidadanía elixe os membros do Goberno a través de eleccións cada 4 anos. Cada español/a vota un determinado partido político segundo a súa ideoloxía.
🎭 Composición actual do Congreso dos Deputados
Información actualizada: Para consultar a composición oficial e actualizada dos grupos parlamentarios do Congreso dos Deputados, visita:

🔗 Composición oficial do Congreso

Grupos parlamentarios principais:

O Congreso dos Deputados está composto por diversos grupos parlamentarios que representan diferentes ideoloxías e territorios. Os principais grupos inclúen:

  • Grupo Parlamentario Socialista - PSOE e aliados
  • Grupo Parlamentario Popular - PP
  • Grupo Parlamentario VOX
  • Grupo Parlamentario Sumar - Sumar e aliados
  • Grupos parlamentarios autonómicos - BNG, ERC, Junts, PNV, Bildu, entre outros
  • Grupo Mixto - Deputados de diversos partidos minoritarios
📊 Total: 350 deputados e deputadas distribuídos en diferentes grupos parlamentarios segundo os resultados das eleccións xerais.

Nota: A composición dos grupos parlamentarios pode variar ao longo da lexislatura debido a cambios de partido, baixas ou outras circunstancias. Consulta sempre a fonte oficial para ter a información máis actualizada.

As Cortes Xerais

As Cortes Xerais son as encargadas de elaborar as leis e de controlar o Goberno.

Están formadas por dúas cámaras:
🏛️ Congreso dos deputados
350 deputados e deputadas
🏛️ Senado
259 senadores e senadoras

Os tribunais de Xustiza

Son os organismos encargados de facer cumprir as leis e de castigar a quen as quebrantaren.

Os tribunais de Xustiza son un poder independente no que os outros poderes non poden intervir. Están dirixidos por xuíces e xuízas, persoas que acceden ao cargo por oposición.
⚖️ Tipos de tribunais

Tribunais ao longo do territorio:

  • Tribunais de primeira instancia
  • Audiencia Provincial
  • E outros...

Tribunais máis importantes:

Tribunal Supremo
Tribunal Constitucional

A Constitución

A Constitución é o texto legal que regula o funcionamento de todos os organismos cun obxectivo claro: garantir os dereitos e as liberdades da cidadanía.
📋 Contido da Constitución

A Constitución establece:

  • Organización política: monarquía parlamentaria e división de poderes
  • Organización territorial: división do territorio español
  • Capital do Estado: cal é a capital
  • Linguas oficiais: cal ou cales son
  • Símbolos: que diferencian España do resto de países
🇪🇺 España na Unión Europea

Entrada de España na UE

España entrou a formar parte da Comunidade Económica Europea (CEE) no ano 1986 e asinou os Tratados de Adhesión.
📅 Contexto político favorable
1975

Morte de Francisco Franco e inicio da transición cara a democracia

1977

Celebración das primeiras eleccións libres

1978

Promulgación da Constitución

1986

Entrada de España na CEE

Esta situación non interesaba só a España, senón tamén ao resto de Europa, pois afianzaríase unha nova democracia e un Estado de dereito dentro das súas fronteiras.

Vantaxes de pertencer á Unión Europea

As vantaxes aplícanse a todos os ámbitos da vida:

🏛️ Ámbito político

Afiánzase o sistema democrático e o Estado de dereito.

👥 Ámbito social
  • Nacemento dun Estado do benestar
  • Notable desenrolo das prestacións sociais
  • Mellora dos servizos básicos (educación, sanidade)
  • Libre movemento de persoas (actualidade)
💶 Ámbito económico
  • Reformas para acadar un nivel económico similar
  • Libre movemento de mercadorías, capitais e servizos
  • Crecemento da produtividade
  • Incremento da competitividade
Beneficios para a UE de ter a España como Estado membro:
  • Situación xeoestratéxica (mediación entre ámbitos atlántico e mediterráneo)
  • Segundo Estado máis extenso territorialmente (despois de Francia)
  • Quinto máis poboado (despois de Alemaña, Reino Unido, Francia e Italia)
🗺️ España: Subdivisións territoriais e diversidade cultural
España organízase territorialmente en tres entidades territoriais básicas: comunidades autónomas, provincias e municipios.

As comunidades autónomas

As comunidades autónomas son entidades territoriais e políticas formadas por provincias limítrofes, territorios insulares ou provincias con entidade histórica de rexión.

España componse de 17 comunidades autónomas e 2 cidades independentes situadas no norte de África: Ceuta e Melilla.
As comunidades autónomas teñen autonomía lexislativa e poden autogobernarse naqueles asuntos que lles permita o Goberno central.
🏛️ Órganos de goberno autonómicos
Consello de goberno
Parlamento ou Asemblea
Tribunal Superior de Xustiza
Estas institucións e as leis de cada comunidade veñen establecidas no Estatuto de autonomía.

As provincias

As provincias son entidades territoriais e políticas formadas pola agrupación de varios municipios.

En España existen un total de 50 provincias.
Función das provincias:
  • Fomentar os intereses provinciais
  • Coordinar os servizos dos municipios
  • Cooperar cos municipios
👥 Goberno provincial
Deputacións
Organismos integrados polo presidente e polos deputados
Os deputados escóllense entre os concelleiros elixidos
Os deputados elixen o presidente
Excepcións nas illas:
  • Illas Canarias: gobernadas polo cabildo insular
  • Illas Baleares: gobernadas por un consello insular

Os municipios

O municipio é a organización política e territorial básica do Estado español.
España conta con máis de 8.000 municipios, dos cales 313 pertencen a Galicia.
🏛️ Goberno municipal
Alcalde ou alcaldesa
Equipo de goberno
Formado polos concelleiros e concelleiras
Función: Garantirlles aos veciños unha serie de servizos necesarios:
  • Recollida de lixo
  • Actividades culturais
  • Actividades educativas
  • Etc.
Este goberno é elixido por todos os veciños e veciñas do municipio que están inscritos nun rexistro chamado censo electoral.
En Galicia: os municipios están constituídos por parroquias.

A diversidade lingüística e cultural

España ten 4 linguas oficiais: castelán, galego, catalán e éuscaro.
A lingua oficial de todo o territorio é o castelán, pero o resto de linguas conviven con ela, xa que son as linguas oficiais propias da comunidade á que pertencen: Galicia, Cataluña e País Vasco.
🎭 Diversidade cultural

España está formado por territorios con características diferenciadas. Esta diversidade cultural obsérvase en:

Diversidade nas tradicións e costumes
Festas populares características
Comidas típicas
Bailes tradicionais propios
Celebracións importantes (santos, patróns...)
Diversidade nos estilos e xeitos de vida
Formas de cultivar e labrar a terra
Diferenzas na artesanía
Actividade económica propia
Agricultura e gandaría específicas
Diversidade do patrimonio arquitectónico
Torres e faros importantes
Muros e murallas
Catedrais, pazos e palacios
Estilos: románico, gótico...

🎯 Ferramentas de estudo para o Nivel 2

🏛️ Galicia: Unha comunidade autónoma histórica
Galicia é unha comunidade autónoma histórica porque, xunto con Cataluña e País Vasco, comezou o seu proceso de formación moito antes que as do resto do país, concretamente durante a II República.

A lei suprema de Galicia: O Estatuto de Autonomía

O Estatuto de Autonomía de Galicia é a lei suprema da comunidade autónoma.
📋 Contido do Estatuto

O Estatuto de Autonomía recolle:

  • O territorio que ocupa
  • Cal é a súa capital
  • Os símbolos que a representan
  • A lingua oficial da comunidade
  • As institucións do seu goberno
  • Os dereitos e deberes dos cidadáns e cidadás
📅 Historia do Estatuto
1936

II República
O Estatuto de Autonomía estivo a piques de aprobarse de mans de Castelao, mais o estalido da Guerra Civil non o permitiu.

21 de decembro de 1980

Aprobación
Apróbase o Estatuto de Autonomía de Galicia.

Abril de 1981

Entrada en vigor
O Estatuto de Autonomía entra en vigor.

Recurso educativo: "Os Bolechas e o Estatuto de Autonomía de Galicia"
🏛️ A organización política en Galicia

Principais organismos de goberno en Galicia

🏛️ A Xunta de Galicia
É o órgano de goberno autonómico da comunidade. Ten a súa sede en Santiago de Compostela.
Presidente de Galicia
Escollido polos deputados e deputadas do Parlamento
Consello de Galicia
Conxunto de conselleiros escollidos polo presidente
Cada conselleiro é responsable dunha área de Goberno:
  • Sanidade
  • Educación
  • Infraestruturas
  • Etc.
🏛️ O Parlamento de Galicia
É a institución que representa ao pobo.
Composición
Formado polos deputados elixidos pola cidadanía nas eleccións autonómicas cada 4 anos
Funcións
Representa o poder lexislativo
Aproba e aplica as leis
Controla a política do goberno
⚖️ Tribunal Superior de Xustiza
Sede: A Coruña
Función: Encargado de exercer o poder xudicial na comunidade.

Esquema da organización política galega

ESTATUTO DE AUTONOMÍA DE GALICIA
Lei suprema da comunidade
⚖️ Poder Lexislativo
Parlamento de Galicia
Deputados elixidos cada 4 anos
Aproba leis e controla o goberno
🏛️ Poder Executivo
Xunta de Galicia
Presidente (sede en Santiago)
Consello de Galicia (Conselleiros)
👨‍⚖️ Poder Xudicial
Tribunal Superior de Xustiza
Sede na Coruña
Fai cumprir as leis

Datos clave sobre Galicia

Tipo:
Comunidade autónoma histórica
Capital:
Santiago de Compostela
Municipios:
313
Lingua oficial:
Galego e castelán
Subdivisión municipal:
Parroquias
Estatuto aprobado:
21 decembro 1980

Galicia no contexto español

Característica Galicia España
Poder Lexislativo Parlamento de Galicia Cortes Xerais (Congreso + Senado)
Poder Executivo Xunta de Galicia Goberno de España
Líder do Executivo Presidente de Galicia Presidente do Goberno
Poder Xudicial Tribunal Superior de Xustiza (A Coruña) Tribunal Supremo + Tribunal Constitucional
Lei suprema Estatuto de Autonomía Constitución Española
Linguas oficiais Galego e castelán Castelán (+ galego, catalán, éuscaro nas súas CC.AA.)
Municipios 313 Máis de 8.000

🎯 Ferramentas de estudo para o Nivel 3

💡 Para reflexionar:
Galicia comezou o seu proceso autonómico na II República (1936) coa figura de Castelao, pero o estalido da Guerra Civil impediu a súa consecución. Non foi ata 1980, tras a restauración da democracia en España, que se aprobou finalmente o Estatuto de Autonomía de Galicia, entrando en vigor en 1981.