Visión Xeral do Protocolo
Mapa conceptual completo do protocolo de absentismo escolar segundo a Consellería de Educación de Galicia
Publicación recente: Este protocolo foi publicado pola Consellería de Educación, Formación Profesional e Universidades da Xunta de Galicia. É de aplicación en todos os centros sostidos con fondos públicos de Galicia e de referencia para os centros privados.
🗺️ Mapa Conceptual: Protocolo de Absentismo Escolar en Galicia
Persoas implicadas no protocolo
Profesorado titor/a
Rexistro diario de faltas · Contacto familia · Comunicación á XE · Seguimento de acordos
Xefatura de Estudos
Valoración apertura expediente · Convocatoria reunión · Remisión ao concello e Inspección
Dirección do centro
Tramitación do expediente en ausencia da XE · Remisión formal ao concello
Familia / Rep. legais
Xustificar faltas en 2 días lectivos · Asistir á reunión · Adoptar medidas oportunas
Servizos Sociais
Intervención no concello de residencia ao recibir o expediente
Inspección Educativa
Recibe o expediente e valora a pertinencia de comunicación á Fiscalía de Menores
Para opositores: O protocolo articula tres niveis de intervención en cascada — centro educativo → administración local → administración autonómica/fiscal —, coa prevención como primeiro e prioritario mecanismo de actuación. O aplicativo oficial é ProtocolosEducativos (www.edu.xunta.gal/protocoloseducativos), obrigatorio para centros sostidos con fondos públicos.
Glosario de Termos
Definicións oficiais segundo o protocolo e a normativa vixente en Galicia
Todos os conceptos recollidos neste glosario emanan directamente do protocolo oficial da Consellería de Educación e da normativa de referencia, especialmente do Decreto 229/2011, do 7 de decembro. Son os termos que deben coñecer con precisión tanto docentes como opositores.
Umbrais de actuación: referencia rápida
Alerta inicial: 6% mensual
Equivale a ~1 día lectivo completo ao mes. O/a titor/a contacta coa familia para comunicar a situación e adoptar medidas. Non se inicia expediente, pero queda constancia.
Expediente: 10% mensual
Equivale a ~2 días lectivos completos ao mes. O/a titor/a comunica á xefatura de estudos e valórase a apertura do expediente formal de absentismo.
Prevención do Absentismo
Medidas e actuacións proactivas que o centro educativo debe implementar antes de que xurdan situacións de absentismo
A prevención é o primeiro e máis efectivo mecanismo de actuación. O protocolo da Consellería establece que a detección temperá e os modelos sistémicos son fundamentais. O centro educativo é "o primeiro elo da cadea de detección".
Medidas preventivas no centro educativo
Vínculo co centro
Desenvolver actuacións que fomenten a vinculación do alumnado coa vida do centro: actividades complementarias, extraescolares e mecanismos específicos que incentiven a asistencia, en especial de menores en risco de exclusión.
Metodoloxías activas
Promover metodoloxías activas e incluír medidas específicas nos instrumentos de planificación: NOFC, Plan de Convivencia, Plan Xeral de Atención á Diversidade e Plan de Acción Titorial.
Inclusión das familias
Facilitar a participación de todas as familias na vida do centro: experiencias compartidas, sesións gastronómicas, música, xornadas de visibilidade de diferentes culturas. Incluír especialmente familias en risco de exclusión.
Colaboración interinstitucional
Impulsar a colaboración con outros organismos e institucións que participan na atención e educación de menores: concellos, servizos sociais, ANPA, entidades do terceiro sector.
Prácticas de convivencia
Instaurar prácticas que favorezan a convivencia da comunidade educativa: espazos e tempos de reflexión, técnicas de mediación, círculos de diálogo e outros mecanismos de resolución pacífica de conflitos.
Comunicación co alumnado
Fomentar unha boa comunicación coas/cos representantes do alumnado a través das xuntas de delegadas/os e do consello escolar. A voz do alumnado é un elemento preventivo clave.
Factores de risco: identificación temperá
Coñecer os factores de risco permite ao profesorado intervir de forma temperá e proactiva, antes de que se consolide unha pauta de absentismo.
🏠 Condicións familiares complexas
- Vulnerabilidade socioeconómica
- Ambientes inestables ou conflitivos
- Insuficiente apoio adulto
- Historial de absentismo na familia
- Factores culturais e sociais
💔 Falta de vínculo co centro
- Non se sente aceptada/o polo grupo de iguais
- Dificultade de relación co profesorado
- Sentimentos de illamento ou rexeitamento
- Desvinculación progresiva do contexto escolar
🧠 Situación persoal do/a estudante
- Autoestima pobre ou baixas aspiracións
- Problemas de saúde física ou emocional
- Estrés, ansiedade ou depresión
- Maternidade/paternidade temperás
- Situacións de acoso ou ciberacoso
📚 Dificultades académicas
- Problemas frecuentes coas tarefas escolares
- Sentimento de desánimo ou medo ao fracaso
- Dificultades de aprendizaxe non atendidas
- Brecha entre capacidade e demanda académica
⚡ Medidas correctoras reiteradas
- Suspensión de asistencia de forma repetida
- Debilitamento do vínculo coa escola
- Impacto negativo na autoestima
- Posible efecto boomerang cara ao abandono
Sinais de alarma para o profesorado
Estes sinais non son diagnósticos por si mesmos, pero a súa presenza debe activar a atención e observación máis coidadosa por parte do profesorado titor/a.
- ⏰ Faltas de puntualidade repetidas: chegar tarde con frecuencia pode ser un indicador precoz de absentismo.
- 🤒 Problemas de saúde recorrentes: xustificacións médicas de alta frecuencia que non responden a unha causa documentada.
- 🏠 Dificultades familiares: cambios na rutina familiar, mudanzas frecuentes ou problemáticas no fogar.
- ❓ Xustificacións pouco consistentes: explicacións de dubidosa credibilidade ou que non encaixan cos patróns habituais.
Control de Asistencia e Xustificación
Procedemento ordinario de rexistro de faltas, canles de comunicación e criterios de xustificación
2. Control de asistencia
Responsabilidades das familias
- Comunicar previamente e sempre que sexa posible a ausencia a clase.
- Os centros prestarán especial atención ás ausencias non comunicadas para evitar que o alumnado quede sen supervisión.
Responsabilidades do profesorado
- Control diario ao inicio de cada sesión polo profesorado da área/materia.
- Rexistro en XADE ou Abalar (indistintamente) para centros públicos.
- Comunicar á familia as faltas mensualmente, dentro dos primeiros 5 días lectivos do mes seguinte.
Canles dixitais: As familias rexistradas en Abalar recibirán a comunicación de faltas diarias automaticamente. Para o demais alumnado, cada centro establecerá o procedemento nas súas NOFC. Os centros privados seguirán o procedemento propio establecido polo centro.
3. Xustificación das faltas de asistencia
Prazo de xustificación: As faltas deben ser xustificadas perante o profesorado titor nun prazo máximo de dous días lectivos desde a reincorporación ao centro.
Táboa 1. Faltas por motivos de saúde
| Causa | Quen xustifica | Documentación necesaria | Observacións |
|---|---|---|---|
| Consultas médicas, enfermidades ou indisposicións leves | Nai, pai ou persoa titora legal | ⚠️ Non é necesario xustificante médico | Se supera 4 días ao mes de forma recorrente, pódese solicitar xustificación complementaria |
| Accidente, enfermidade grave ou falecemento de familiar ata 2º grao | Nai, pai ou persoa titora legal | Informe médico ou documentación acreditativa | — |
| Enfermidades ou doenzas crónicas con faltas periódicas | Médico/a | Informe médico: válido máximo 1 curso académico | Renovar ao inicio de cada curso |
Norma clave para docentes: Cando o alumnado falta por asistir a consulta médica, enfermidade ou indisposición, é a nai, pai ou titora/titor legal quen xustifica. Non é necesaria a presentación dun xustificante médico. O centro só solicitará documentación complementaria se as ausencias son de forma continuada e non ten información suficiente.
Táboa 2. Faltas por outros motivos
| Causa | Documentación necesaria | Observacións |
|---|---|---|
| Citacións por deber ineludible oficial ou persoal | Xustificante emitido polo organismo correspondente | Ausencia xustificable polo tempo necesario |
| Asistencia a exames ou probas de carácter oficial | Xustificante do organismo convocante | — |
| Tramitación de documentos oficiais (DNI, pasaporte, outros) | Documento acreditativo da xestión | — |
| Outras ausencias | Documento que acredite a circunstancia | ⚖️ O centro dispón de autonomía para valorar cada caso |
Criterio de risco: Cando, a xuízo das persoas titoras e do equipo docente, a falta de asistencia poida representar un risco para a educación da/o alumna/o, valorarase a apertura do expediente de absentismo, con independencia do establecido neste apartado.
Procedemento de xustificación dixital
Familias con Abalar
- Xustifican as faltas directamente desde Abalar
- Poden engadir texto e/ou imaxe do xustificante documental
- O/a titor/a acepta e valida as xustificacións a través de Abalar ou XADE
Familias sen Abalar
- Empregan o Anexo 2 — Modelo de xustificación de faltas
- Entrégano á persoa titora coa documentación adicional
- O/a titor/a rexistra en XADE e custodia segundo as NOFC
- Tamén válido para centros privados
Tramitación do Expediente de Absentismo
As 6 fases do procedemento formal, prazos e actores responsables
6% mensual (~1 día): O/a titor/a contacta coa familia. Non se inicia expediente, pero queda constancia do medio e data de comunicación.
10% mensual (~2 días): O/a titor/a comunica á Xefatura de Estudos para valorar a apertura formal do expediente de absentismo.
⚖️ Diagrama de Fluxo: Tramitación do Expediente
Detalle das 6 Fases do Expediente
- Actívase en: non comparecencia á reunión (Fase 3), non acordos (Fase 3) ou reincidencia (Fase 4)
- Servizos Sociais ou Fiscalía poden solicitar datos ou información ao centro
Centros privados: Non están obrigados a usar ProtocolosEducativos. Poden tramitar o expediente mediante os modelos documentais dos Anexos 3 a 9. Todos os expedientes tramitados ao longo do curso arquívanse ao seu remate.
Marco Normativo
Lexislación de referencia para a xestión do absentismo escolar en Galicia — Imprescindible para opositores
O protocolo está sustentado nunha densa trama normativa que vai desde a Constitución Española ata as ordes autonómicas específicas. Para opositores, é fundamental coñecer a xerarquía normativa e os preceptos clave de cada norma.
Normativa estatal de referencia
-
1978
Constitución Española, art. 27
Recoñece o dereito á educación como dereito fundamental e compromete aos poderes públicos a garantir o seu cumprimento. -
1985
Lei Orgánica 8/1985, do 3 de xullo — LODE
Recolle o dereito de todas as españolas e españois a unha educación básica para o desenvolvemento da personalidade e a realización dunha actividade útil. -
1889
Código Civil, art. 154
Obriga ás nais e pais a velar pola educación das fillas e fillos menores. Incumprir esta obriga sitúa aos menores en situación de risco. -
2006/2020
Lei Orgánica 2/2006 (LOE), modificada pola LO 3/2020 (LOMLOE)
Determina que o ensino básico comprende dez anos (6-16 anos) e é obrigatorio e gratuíto. O art. 72 habilita ás administracións para colaborar con entidades na prevención do abandono escolar.
Normativa galega específica
-
1996
Decretos 374/1996, 324/1996 e 7/1999 — Regulamentos Orgánicos de EI/EP, IES e CPI
Establecen que os centros deben controlar as faltas e informar ás familias. -
2011
Lei 3/2011, do 30 de xuño — Apoio á familia e á convivencia de Galicia
Recolle que a Xunta realizará programas para a prevención, detección e seguimento do absentismo e fracaso escolar. -
2011
Lei 4/2011, do 30 de xuño — Convivencia e participación da comunidade educativa
Recolle como deber básico de convivencia a asistencia a clase con puntualidade e co material preciso. -
2011
Decreto 229/2011, do 7 de decembro — Atención á diversidade
Art. 5: impulsar accións de prevención do absentismo. Capítulo IV: tratamento específico do absentismo e abandono escolar. Define os conceptos de absentismo, abandono, desescolarización e desafección. -
2015
Decreto 8/2015, do 8 de xaneiro — Desenvolvemento da Lei 4/2011
Art. 42: tipifica como conduta leve contraria á convivencia a falta de asistencia inxustificada e as faltas reiteradas de puntualidade. Establece a obrigación de recoller os procedementos de comunicación nas NOFC. -
2021
Orde de 8 de setembro de 2021 — Desenvolvemento do Decreto 229/2011
Capítulo III: escolarización do alumnado e colaboración para garantir a permanencia no sistema. Inclúe actuacións contra o absentismo e o abandono escolar temperán.
Marco europeo de referencia
Marco Estratéxico Europeo 2021-2030
O Marco Europeo de Cooperación en Educación e Formación (2021-2030) establece como prioridade estratéxica aumentar a calidade, equidade e inclusión. Fixa o obxectivo de reducir o abandono prematuro a menos do 9% en 2030, o que sitúa o absentismo como un problema de política educativa prioritaria a nivel europeo.
Para opositores — cuestión frecuente: O protocolo articula unha intervención en cascada desde o centro educativo (profesorado titor → xefatura de estudos → dirección) cara á administración local (Servizos Sociais do concello) e autonómica (Inspección Educativa → posiblemente Fiscalía de Menores a través do Departamento Territorial). Esta arquitectura reflicte o principio de intervención progresiva e proporcional.
Evidencia Científica
Investigación de referencia sobre absentismo escolar — Estudos relevantes e achados para a práctica docente
A seguinte selección inclúe investigación de referencia sobre absentismo escolar, priorizando fontes citadas no propio protocolo e estudos de alto impacto. A bibliografía internacional conta con investigacións en revistas indexadas (Q1-Q2) que sustentan a abordaxe sistémica e preventiva do protocolo galego.
Bibliografía citada no protocolo oficial
Investigación internacional de alto impacto (contexto científico)
Síntese para a práctica docente: A evidencia científica é coherente co enfoque do protocolo galego: (1) o absentismo ten causas múltiples e interrelacionadas; (2) a prevención e detección temperá son as estratexias máis eficaces e custo-efectivas; (3) a implicación familiar é un predictor robusto de mellora; e (4) o clima escolar e o vínculo coa institución son factores protectores clave.
Mitos e Realidade
Desmontando as ideas erróneas máis frecuentes sobre o absentismo escolar — Recurso para formación e sensibilización
O protocolo da Consellería inclúe explicitamente a deconstrución de mitos como parte da abordaxe do fenómeno. Coñecer estes argumentos axuda ás docentes a comunicarse mellor con familias e a evitar sesgos na identificación e intervención.
Prema sobre cada mito para ver o argumento que o desmonta 👇
Anexos e Modelos Documentais
Documentos oficiais do protocolo para a tramitación do expediente de absentismo
Os centros públicos utilizarán o aplicativo ProtocolosEducativos (www.edu.xunta.gal/protocoloseducativos) para tramitar electronicamente os expedientes. Os centros privados poden usar os modelos en papel dos seguintes anexos.
Listado de anexos do protocolo
Diagrama visual das 6 fases e as súas relacións con prazos e bifurcacións.
A cubrir pola familia ou representante legal para entregar á persoa titora. Inclúe relación de faltas e posibilidade de achegar documentación xustificativa adicional.
A cubrir polo profesorado titor para comunicar que o alumnado alcanzou o 10% de faltas inxustificadas. Acompáñase da relación de faltas.
A cubrir pola xefatura de estudos tras recibir a comunicación do titor/a. Decide se se inicia ou non o expediente.
A cubrir pola xefatura de estudos para enviar á familia ou representantes legais. Inclúe orde do día formal e instrucións sobre non comparecencia.
A cubrir pola xefatura de estudos durante a reunión. Recóllense os acordos alcanzados, a pertinencia de paralizar o expediente e as sinaturas de todos os asistentes.
A cubrir polo titor/a cando durante o mes de seguimento o alumnado volve alcanzar o 6% de faltas inxustificadas. Activa a retomada do expediente.
A cubrir pola xefatura de estudos para informar á familia de que o expediente se retoma e se trasladará á Inspección e aos Servizos Sociais.
A cubrir pola dirección do centro. Inclúe datos do alumnado, datas clave do expediente e relación de toda a documentación que se achega.
Acceso ao aplicativo oficial
ProtocolosEducativos
Aplicativo corporativo para centros sostidos con fondos públicos. Obrigatorio para tramitar expedientes de forma electrónica.
AbalarMóbil
App para familias: recepción de comunicacións de faltas, xustificación dixital de ausencias con documentación anexa.
AbalarPro
App para o profesorado: rexistro e xestión de faltas, comunicación con familias, validación de xustificacións.
XADE
Sistema de Xestión Académica. Rexistro de faltas e xestión administrativa dos expedientes do alumnado.